<<indietro

S’isvilupu de su sardu pro s’ufitzialidade: sa funtzione de s’iscola

De Diegu Corraine

Funtziones de sa limba

Sa limba tenet tres funtziones fundamentales: a) servit  pro comunicare, b) identificare una comunidade in su cumplessu, c) autorapresentare  chie faeddat sa limba. In su cumplessu, est finas depòsitu culturale de unu pòpulu e e bene culturale.

Pro comunicare

Sa limba sarda tenet un’istòria millenària, comente limba naturale e istòrica de sa Sardinna, mancari no ufitziale, ca s’ufitzialidade l’ant semper tenta, a pustis de su sèculu 15, àteras limbas: catalanu. ispannolu, italianu. Su de esser istada, sende gasi, limba populare prevalente finas a 50 annos a como, l’at dadu sa fortza de imprèu chi tenet galu: a su nessi su 70% de sa populatzione chi la faeddat o la cumprendet. A dolu mannu, però, custu, a sa sola, no la sarvat.

Oe, difatis, manchende una polìtica linguìstica coerente e de sustàntzia, in ue s’iscola podet e devet tenner una parte manna, la limba sarda est suzeta a problemas chi arriscant de nd’indebilitare sas possibilidades comunicativas suas, finas cussas traditzionales: interferèntzias  semper  prus profundas dae s'italianu chi interessant su nùcleu fundamentale de sa limba; minimonzu de sa cantidade de sas pessones chi la faeddant, mescamente sos zòvanos; aumentu de su localismu, in ue arriscat de si perder s’idea chi finas a pagas deghinas de annos a como totus teniant: su de apartenner a unu sistema linguìsticu ùnicu, mancari faeddende variedades locales.

Difatis, su sistema econòmicu traditzionale fatu de pastores e massajos chi, in sas tràmudas, in sas festas, in su cumertziu, semper faeddende in sardu, teniant ocasione de connoscher àteros lèssicos e fonèticas sardas, e finas de addatare sa pronùntzia personale a sa de su logu a ue andaiant pro mezorare sa cumprensione, est istadu cambiadu cun unu sistema dominadu dae su mercadu, in ue creschent s’indùstria, su tertziariu, chi ant aumentadu su podere de sas tzitades e de sa presèntzia sotziale de sa limba italiana. In cussa fase istòrica colada fiat prus mannu s’interessu a s’addatare a sas dificultades de chie ascurtaiat, a bider e iscoberrer sos assimizos linguìsticos cun sos àteros, a si fagher cumprender. Oe est capitende su contrariu. Est minimada, duncas, sa possibilidade pro su sardu de esser limba de comunicatzione foras de sa bidda o de sas biddas a inghiriu de chie faeddat. Cun pessones chi non si connoschent, sa limba de comunicatzione chi est impreada est belle semper s’italianu. Tando, su sardu arriscat de no esser prus limba de comunicatzione universale in Sardinna (funtzione dassada a s’italianu) ma de esser petzi sa limba de grupos o comunidades chi tenent ligàmenes internos fortes. Su sardu pro impreos informales e s’italianu pro sos formales (duncas sa diglossia), diat parrer sa prospetiva de su tempus benidore, si no amus a resessire a cambiare sa situatzione intro de pagu tempus, colende a su nessi a unu bilinguismu reale e funtzionale.

Pro autorapresentare

Amus bidu comente, in una cunditzione de diglossia e isulamentu progressivu, sa limba arriscat de s’identificare petzi cun sa bidda, sa famìlia, sa pessone, in ue si bident prus sa diferèntzias de una variedade cun s’àtera, in ue paret bonu petzi su suo e malu su de sos àteros, in ue, in definitive, arriscamus de perder totu sa limba e non sas variedades ebia.  In custa fase istòrica nostra, chi rechedet dae totus un’issèberu craru in favore s’ufitzialidade de sa limba paris cun s’imprèu de una limba ùnica de referèntzia chi cunsentat custu imprèu, a unos cantos Sardos paret prus importante a marcare sas diferèntzias de unu limbazu cun s’àteru, a pessare chi sos àteros non si cumprendent, chi faeddant unu sardu malu, chi onzi paraula diferente o narada in manera diferente est isballiada. Como, pro medas e in logos meda, paret prus importante a “mustrare” sa limba a chie no la connoschet, comente pro si nde bantare, ma finas a s’abaidare in “s’ispigru” de sa limba, chi no a comunicare cun sa limba. Non b’at de s’ispantare: est una fase tìpica de chie at pèrdidu, est perdende o timet de perder sa limba e, tando, si cunzat, s’inserrat in s’ùnicu logu chi paret seguru pro sa limba, sa pessone e forsis sa famìlia, sena cunsiderare chi sa limba si sarvat petzi si si moet sa comuniadde intrèa dae unu cabu a s’àteru de su territoriu sardu. Peruna bidda e variedade, a sa sola, tenet sa fortza de cuntrastare sa presèntzia esclusiva de s’italianu.

Pro identificare

Est noidu chi sa limba est s’elementu primu chi identificat unu pòpulu, una comunidade natzionale. Oe, in Sardinna, semus in una fase culturale particulare, in ue sa cussèntzia de apartenèntzia, de sa diferèntzia e de s’identidade, sas lezes, s’atzione culturale contra a sos perìgulos de sa mundializatzione de sos ùrtimos annos in Sardinna, in Itàlia e in su Mundu, proponent una possibilidade noa de isvilupu de sa limba, chi colet dae sa diglossia a su bilinguìsmu, dae s’oralidade a s’iscritura, dae su locale a s’universale sardu.

Custa fase, in ue sa limba cheret recuperare finas sas funtziones formales chi at tentu in antis de s’imprèu ufitziale de su catalanu, ispannolu, italianu, est sa prus dìliga. Est beru chi bi bolet un’isfortzu mannu e in pagu tempus un’adeguamentu, amodernamentu e ampliamentu in su lèssicu e in sa terminolozia, s’afortimentu de una limba de referèntzia a su nessi iscrita, ma sa dificultade prus manna paret de fagher brincare a sa limba sas làcanas de sa famìlia, de sa bidda. Sa dificultade paret prus culturale chi no àteru. Chie est abituadu a su bestire de onzi die, chi si podet finas istratzare o brutare, traballende, ca tantu “nemos lu bidet” in foras de domo, s’agatat in dificultade a cambiare bestire, ca no li paret còmodu e addatu. Sa dificultade però no est in su bestire ma in sa pessone chi si lu ponet. Gasi etotu pro sa limba. Bi bolet una limba chi nos rapresentet totus, chi nos identìfichet comente Sardos e non comente durgalesos, orunesos, casteddarzos, aristanesos ebia.

Liberatzione de sa limba

Su sardu no est una limba in formatzione, unu dialetu chi si cheret limba, ma una limba blocada dae sos protzessos istòricos chi l’ant assuzetada a una cunditzione de diglossia chi cheret espressare sas fortzas pro esser lìbera, moderna, cumpreta, addata a onzi imprèu e àmbitu.

Variedades e Limba de referèntzia

Dassende a sas variedades locales su ruolu naturale issoro de base bia de sa limba sarda, bi bolet una “roda” in prus pro cunsentire a sa màchina limba de caminare mezus. Bi bolet unu motore ùnicu, chi si moat lestru, ponende pagu carburante, fàtzile a manizare  in totu sos caminos. Si amus a fagher  che a àteras limbas como ufitziales,  impreende una limba iscrita de refrèntzia chi non s’oponet a sas variedades ma antis las rapresentat in unu cuntestu prus zenerale, no escludet sas variedades ma las ìntegrat, amus a assegurare vitalidade a totu sa limba e duncas finas a sas variedades de onzi bidda, pro minores chi siant.

Su tempus benidore de sa limba

Petzi una rete comunicativa chi lighet a paret totu sos setores de sa sotziedade nostra, privados e pùblicos, chi cunsentat a sa limba sarda de esser presente in totu sos ambitos e impreos, podet cambiare su destinu de sa limba. Una rete in ue sas pessones, sos entes, sas impresas, sos istitutos iscolàsticos faghent sa parte chi lis tocat, in ue onzi “nodu” est essentziale pro assegurare ufitzialidade e visibilidade a sa limba sarda.

Mamentu positivu pro limba sarda

Mai che a como, sa limba est mustrende totu sas dificultades suas. Però, podimus finas narrer chi tenimus:

— Sa cussèntzia de sos bisonzos de sa limba

Nemos si non nois e in nuddue si no in Sardinna podimus fagher su possìbile pro ponner su sardu in su caminu de s’ufitzialidade. Bidende s’istadu de sa limba nostra e cunfrontende·la cun sas àteras podimus amaniare prozetos e atziones polìticas, econòmicas, culturales, linguìsticas, didàticas addatas a cambiare su destinu de su sardu.

— Sas Lezes apòsitas

Pustis de sa Carta Europea de sas Limbas, chi est sa base de totu sas polìticas reghentes in favore de sas limbas minoritàrias in Europa, in su 1997 sa Leze sarda 26 e in su 1999 sa Leze de s’Istadu 482 nos ant dadu totu sos printzìpios e unas cantas risorsas econòmicas (mai bastantes) pro operare in totu sos àmbitos prevìdidos pro s’ivilupu de su sardu, in sa sotziedade e in s’iscola.

— Sas teorias e sos modellos prus avantzados in contu de polìtica linguìstica, istandardizatzione, didàtica.

Sos istùdios de sardu sunt colende, como, dae s’interessu de sos dialetòlogos a s’interessu e elaboratzione de sos espertos de istandardizatzione, de sos lessicògrafos, tradutòlogos, terminòlogos, glotodidatas; dae sa “cuntemplatzione” de sa limba a su “isvilupu ativu”. Sos intercàmbios de tècnicas, programas, solutziones, materiales, intre istitutziones nàschidas in onzi minoria pro s’isvilupu de sas limbas nos cunsentint de fagher prus in presse e mezus atividades in favore de su sardu. B’at modellos de polìtica linguìstica reale e positiva chi nos podent azuare: sos de Catalunja, Galìtzia, Paìsu Bascu, Galles. No est beru comente narat calicunu chi “nois semus totu diferentes dae sos àteros e chi duncas non tenimus nudda de imparare dae foras”. Est totu su contrariu: sa cunditzione de sa limba nostra est che a sa de chentinas de àteras limbas in su mundu e, tando, nos podent torrare a contu finas sas solutziones (o una parte, a su nessi) positivas istranzas.

— Sa politica linguistica

Sa polìtica linguìstica, comente cumplessu de ideas, prozetos e atziones coerentes e cumplessivas pro assegurare cunditziones de ufitzialidade de su sardu tenet oramài, in Sardinna, sa base operativa segura sua in sos Entes e in sas Istitutziones locales. Sa nàschida de s’Ufitziu de sa Limba Sarda, in Nùgoro, est petzi su cumintzu de una fase noa, in ue s’initziativa colat dae sos privados a sas Istitutziones, dae su voluntariadu ebia a prozetu coerente e costante. Ma non bastat. Totu sas partes de sa sotziedade e totu sas entidades pùblicas e privadas devent fagher sa parte issoro pro colare a unu tempus benidore in ue sa limba sarda òcupet su logu chi li tocat in su tzircuitu de sa comunicatzione.

— Fortza de sa limba e trasmissione linguìstica

Non bi cheret meda a cumprender chi, oe, su problema fundamentale pro su tempus benidore de sa limba sarda est su de sa trasmissione linguìstica. Chie faeddat sa limba est sa base segura de sa fortza sua. Sa debilesa est costituìda dae su 30% de sa populatzione chi non faeddat sa limba e chi arriscat de aumentare si no agatamus unu mediu chi asseguret sa trasmissione linguìstica, tempus prerogativa de sa famìlia.

Sas ocasiones traditzionales pro imparare sa limba e pro iscambiare comunicatziones in sardu sunt minimende semper de prus: sa famìlia, su traballu, sa comunidade, su tempus lìberu ant cambiadu sa natura issoro. Sas diversidade de sos traballos, su bisonzu de cambiare bidda pro traballu, s’aumentu de sas famìlias nucleales, e àteras trasformatziones sotziales e culturales, ant truncadu sos filos de sa trasmissiones linguìstica in sardu. S’italianu est intradu in medas funtziones comunicativas in antis riservadas a sa limba nostra. Duncas est semper de prus frecuente chi unu zòvanu imparet s’italianu in domo e, a pustis, cando nch’est prus mannitu, imparet su sardu dae sos cumpanzos.

Duncas nos devimus adatare a s’idea chi, dae como in antis, su sardu podat esser imparadu in manera noa, sotziale, foras dae sa famìlia, in sos libros, in sos periòdicos, in sa tv, radiu, aministratziones, etc., in manera prus indireta chi non direta. Antis, su chi diat parrer “s’ùrtimu isperu” pro sa limba podet esser sa base noa de s’isvilupu linguìsticu, cun prozetos de polìtica o planificatzione linguìstica propostos dae sas aministratziones pùblicas .

Si cherimus chi su sardu colet dae s’oralidade a s’iscritura, dae sa diglossia a su bilinguìsmu, dae sa traditzione a sa modernidade, devimus afortire totu custas possibilidades de educatzione linguìstica sotziale.

—S’Iscola, parte importante in sa trasmissione linguìstica e in su cunsolidamentu

Ma custas possibilidades noas no ant a poder assegurare unu tempus benidore seguru sena s’iscola. S’iscola tenet una parte importante, si non fundamentale, in su sistema de sa trasmissione linguìstica. Finas a como l’at tentu veiculende s’italianu e mortifichende su sardu. S’iscola est istadu mediu de difusione prus mannu pro s’italianu, afoghende sas àteras limbas. Dae como in antis lu podet tenner pro su sardu, proponende una programatzione e pràtica bilìngue.

Totu sas ocasiones de aprendimendu linguìsticu “sotziale” tenent sa caraterìstica de si basare in una casta de aprendimentu “indiretu”, involuntariu, in ue podimus medire sos efetos in favore de sa limba cun dificultade e a pustis de meda tempus. S’educatzione linguìstica iscolàstica, tenet sa caraterìstica de esser “direta” e voluntària. A sa sola non bastat pro assegurare su tempus benidore de  sa limba ma tenet una funtzione cumplementare a cunfrontu de s’aprendimentu sotziale, involuntariu, ca (in prus de imparare, trasmiter) cunsentit de: refliter, cunsolidare, currezer. In s’iscola bi colamus totus e totus podimus tenner in s’iscola sa referèntzia pro refliter, cunsolidare, currezer, pagu prus o mancu comente est istadu pro s’italianu. Cun sa diferèntzia chi s’iscola diat dever cumpensare deghinas de annos de presèntzia esclusiva de s’italianu, fraighende una limba addata a onzi matèria e a sa modernidade.

S’aprendimentu «in» e «de» sardu.

Possibilidades legales

In sos ùrtimos chimbe,  deghe annos, amus tentu sa base legale pro s’aprendimentu de/in sardu in s’iscola: sa Leze sarda 26/97 e sa Leze istatale 482/99. Sa prima “promovet” sa limba, sa segunda “tutelat” sa minoria de limba sarda, lighende in manera crara sa limba a sa comunidade chi la faeddat.

Si sa Leze 26 promovet atividades pro sa presèntzia de su sardu in iscola, sa 482 cunsentit de imparare sa limba e finas de imparare “in” limba sarda totu sas matèrias. Custu ùrtimu est unu passu a dae in antis importante meda, ca:

— cunsentit a sa limba nostra de s’addatare e amodernare pro narrer e descrier onzi elementu de sa connoschèntzia umana

— afortit sa “indùstria” de sa limba, isvilupende sas ispetzialidades linguìsticas chi guvernant  su lèssicu e sa terminolozia de totu sos setores; faghende nascher unu mercadu nou editoriale pro produìre materiales libràrios e multimediales. In pràtica, cunsentit a su sardu de esser limba cun sas matessi possibilidades de isvilupu de s’italianu, una limba chi podet esser a tretu de esser ufitziale e lìbera de espansione, in s’iscola e in sa sotziedade.

Possibilidades didàticas

Pro fagher a manera chi podat esser base segura de avantzamentu de sa limba sarda, cherent ativadas duas lìnias:

1) Programa de Iscola Bilìngue/IB

Onzi iscola, isfrutende sos mecanismos cunsentidos dae sa leze 482 (iscola de/in sardu), onzi annu si proponet comente “Iscola Bilìngue”, cun unu POF isperimentale, propostu a su nessi in una setzione, in ue sas matèrias (o sa cantidade de Unidades de Aprendimentu) podent esser propostas in sardu, cunforme a custos modellos:

a) modellu A, in ue sas matèrias propostas in Sardu (o sa cantidade de Unidades de Aprendimentu) sunt a su nessi su 50% de s’orariu o de su nùmeru de matèrias);

b) modellu B, in ue sas matèrias propostas in Sardu (o sa cantidade de Unidades de Aprendimentu) sunt a su nessi su 30% de s’orariu o de su nùmeru de matèrias)

c) modellu C, in ue sas matèrias propostas in Sardu (o sa cantidade de Unidades de Aprendimentu) sunt a su nessi su 10% de s’orariu o de su nùmeru de matèrias.

S’issèberu de unu de sos tres modellos est cunforme a sa boluntade de su Cussizu de sos professores e de sas famìlias; podet servire a afortire sa limba sarda  de sos iscolanos chi tenent pagas abilidades in sardu o a cunfirmare sas abilidades de comunidades iscolàsticas in ue sa limba sarda est majoritària e forte.

Su POF isperimentale est unu disinnu globale, in ue s’Iscola interessada s’òcupat finas de sa formatzione de maìstros e professores (de acordu cun sas istitutziones prepostas), de sos materiales e de assegurare una presèntzia visìbile de su sardu in su territoriu, cun prozetos comunos cun sas aministratziones e sos entes locales. Difatis, si su sardu no at a esser presente e visìbile “in foras” de s’iscola, no at a benner bene a fagher cumprender a sos iscolanos su bisonzu de imparare in/su sardu in iscola. Su POF devet esser una parte de su prozetu integradu iscola/ente locale, pro “inghiriare” de limba s’iscola e sos iscolanos. Una limba “bia” in iscola ma “morta” in sa sotziedade non tenet tempus benidore.

Formatzione

Pro esser abilitados e preparados a insinnare in sas IB, sos insinnantes ant a dever sighire cursos de formatzione apòsitos. Sos cursos de formatzione de limba e cultura sarda propostos dae sas Universidades cun sos finantziamentos de sa Leze 26 diant dever servire pro su personale insinnante de ruolu, s’ùnicu chi tenet sas possibilidades e abilidades de traballare in s’iscola, mescamente in sas IB chi proponimus. Diant dever esser distribuìdos in su territoriu, in orariu pomeridianu, a curtzu a sas IB chi si diant poder cunsortziare, duncas, pro sa formatzione e s’elaboratzione/adotzione de materiales, manuales, sitos web didàticos.

2) Cuntenutos

Sigomente sa finalidade de s’iscola est s’aprendimentu de sas connoschèntzias e de sos mètodos e percursos pro los imparare, totu sas limbas sunt bonas pro otenner custu resurtadu. Est s’italianu ma podet esser finas su sardu. E su sardu nois proponimus, pro li torrare sas prerogatives de ufitzialidade chi s’istòria nche l’aiat catzadu e chi, como, sas lezes e sa cussèntzia de sos Sardos li cunsentint. Sena nche dogare nudda a s’italianu, chi est sa limba zenerale de s’Istadu.

Tando, si est importante a isfrutare sos contenutos locales cunsentidos in sa programatzione de sas matèrias, est finas prus importante chi si podant fagher in sardu argumentos universales.

Sa posta pro s’iscola chi cheret rapresentare s’identidade nostra no est tantu (o no est petzi) sa cantidade de Sardinna presente in sos programas ma sa possibilidade de veiculare “in sardu” sa cultura locale paris cun s’universale.

Si s’iscola at a resessire a fagher custu, a dare sas matessi oportunidades de isvilupu e presèntzia sotziale arta a sa limba sarda, amus a poder narrer chi s’Iscola at dadu su cuntributu suo pro sa democratzia linguìstica e sa diversidade culturale, bene fundamentale in su panorama culturale italianu e europèu de oe.